Czynny żal jako preferowane zakończenie sprawy karnej skarbowej

W dobie notorycznie zmieniających się przepisów prawa podatkowego prowadzenie działalności gospodarczej wymaga nie tylko szczególnego zaangażowania, ale również bieżącej i aktualnej wiedzy z zakresu prawa podatkowego.  Zasada powszechnej znajomości prawa wymaga od podatników ciągłego ich monitorowania i poprawnej interpretacji. Przy dochowaniu nawet największej staranności w toku rozliczeń finansowych niewykluczone jest złożenie błędnej deklaracji. Działanie to może zostać zakwalifikowane jako przestępstwo lub wykroczenie skarbowe. Problemy takie w szczególności dotyczą małych i średnich przedsiębiorstw, którym niezwykle trudno odnaleźć się w gąszczu obszernych i niejasnych przepis

ów prawa finansowego.


W obliczu możliwości ujawnienia zaistniałych nieprawidłowości przez organ podatkowy, czy w toku samodzielnie prowadzonej kontroli wewnętrznej, sprawca czynu zabronionego niejednokrotnie nie podejmuje jakichkolwiek działań mających na celu polepszenie jego sytuacji prawnej. Jest to o tyle niezrozumiałe, gdyż kodeks karny skarbowy jak żadna karnoprawna regulacja przewiduje szereg mechanizmów umożliwiających uniknięcie czy też nadzwyczajne złagodzenie kary tzw. środki degresji karania sensu largo. Mają one zachęcić sprawców przestępstw, jak i wykroczeń skarbowych do podjęcia odpowiednio wcześnie działań zmierzających do wypełnienia  ciążącego na sprawcy obowiązku finansowego względem Skarbu Państwa lub innego uprawnionego podmiotu. Ustawodawca wskazuje, że w przypadku, gdy sprawca naprawił wyrządzoną szkodę na odpowiednio wczesnym etapie postępowania, nie uzasadnione byłoby stosowanie wobec niego kary o charakterze kryminalnym. Szeroki katalog instytucji degresji karania wpisywać się ma w nowy trend współczesnej polityki kryminalnej w zakresie racjonalizacji reakcji karnej w stosunku sprawców średnich i drobnych czynów zabronionych. W tym kontekście szczególne miejsce zajmuje instytucja czynnego żalu.

Istota czynnego żalu regulowana w art. 16 k.k.s. wyraża się w rachunku zysków i strat, w którym państwo rezygnuje z ukarania sprawcy, gdy ma pewność, że uszczuplona czynem sprawcy należność zostanie wyrównania. Niepodleganie karze skutkuje niemożnością wszczęcia postępowania karnoskarbowego w danej sprawie, jak i umorzeniem wszczętego już postępowania. Skuteczny czynny żal stanowi trwałą przeszkodę dla możliwości pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności karnoskarbowej. Ustawodawca szczegółowo określa warunki, które musi spełnić sprawca przestępstwa lub wykroczenia skarbowego, aby móc skorzystać z dobrodziejstwa bezkarności. Sprawca czyny zabronionego musi:

  1. dokonać zawiadomienia organu powołanego do ściganiu o popełnieniu czynu zabronionego tzw. samodenuncjacja,
  2. dokonać tego zawiadomienia w czasie, kiedy organ ścigania nie posiadał wyraźnie udokumentowanej wiadomości o popełnieniu tego czynu, czy też nie przystąpił do czynności służbowej zmierzającej do ujawnienia go, w szczególności postaci przeszukania, czynności sprawdzającej lub kontroli (chyba, że czynność ta nie dostarczyła podstaw do wszczęcia postępowania o ten czyn zabroniony),
  3. ujawnić istotne okoliczności czynu, w szczególności osoby współdziałające w jego popełnieniu,
  4. uregulować całości należności publicznoprawnej w terminie wskazanym przez organ ścigania,
  5. złożyć przedmiot ulegającemu obligatoryjnemu przepadkowi, w sytuacji gdy zgłoszony czyn nie podlegał na uszczupleniu należności publicznoprawnej. Niemożność złożenia wskazanego przedmiotu obliguje co do zasady do złożenia jego równowartości.

Dla skutecznego poddania się instytucji czynnego żalu koniecznym jest złożenie zawiadomienia o dokonaniu czynu zabronionego organowi powołanemu do ścigania. Zawiadomienie to dostarcza organowi informacji dotyczących popełnienia wskazanego czynu jemu nieznanych, jednakże w ściśle zakreślonym przez ustawodawcę czasie. Zawiadomienie to musi zostać złożone w przedziale czasu, który rozpoczyna moment popełnienia czynu zabronionego, a kończy moment, w którym organ ścigania będzie dysponował wyraźnie udokumentowaną wiadomością o jego popełnieniu. Wyraźnie udokumentowaną wiadomością będzie informacja będąca w posiadaniu organu stwierdzalna na podstawie dokumentów, dzięki której można bezsprzecznie stwierdzić popełnienie deliktu skarbowego odtwarzając jego znamiona, rozmiary szkody, czy też działania sprawcy. Moment końcowy złożenia zawiadomienia wyznacza również rozpoczęcie przez organ ścigania czynności zmierzającej do ujawnienia popełnionego czynu zabronionego przy założeniu, że czynność ta dostarczyła podstaw do wszczęcia postępowania o ten czyn zabroniony. Dokonanie zawiadomienia po wskazanym terminie czyni je bezskutecznym. Założenie to uzasadnione jest względami pragmatycznymi, gdyż w toku wskazanych czynności wykrycie faktu popełnienia czynu zabronionego i jego udokumentowanie przez organ podatkowy jest wysoce prawdopodobne. W przypadku popełnienia czynu zabronionego przez więcej niż jedną osobę, z instytucji czynnego żalu skorzysta ta, która jako pierwsza o tym zawiadomi. Jednakże w przypadku jednoczesnego (wspólnego) zawiadomienia sprawców, każdy z nich będzie uprawniony do skorzystania z omawianej instytucji.

Zawiadomienie o dokonaniu przestępstwa lub wykroczenia karnoskarbowego może być dokonane w dowolnej formie (pisemnej lub ustnie do protokołu) osobiście lub ustanowionego przez sprawcę pełnomocnika. Treść zawiadomienia musi ujawniać tożsamość składającego zawiadomienie, zawierać jego przyznanie się do winy oraz szczegółowy opis popełnionego czynu zabronionego. Organem uprawnionym do przyjęcia zawiadomienia jest organ powołany do ścigania. Optymalnym rozwiązaniem byłoby zawiadomienie organu miejscowo i funkcjonalnie właściwego do prowadzenia postępowania o określony czyn zabroniony. W literaturze przedmiotu zróżnicowany jest stanowisko na względem możliwości złożenia zawiadomienia przed każdym z państwowych organów powołanych do ścigania przestępstw i wykroczeń, bez względu na ich właściwość. Wobec powyższego mając na względzie wykładnie funkcjonalną art. 16 k.k.s. należy przyjąć, że na katalog organów powołanych do ścigania sprawców deliktów karnoskarbowych składać się będą finansowe i niefinansowe organy postępowania przygotowawczego, prokurator oraz prokurator wojskowy. Finansowymi organami postępowania przygotowawczego jest naczelnik urzędu skarbowego, inspektor kontroli skarbowej oraz naczelnik urzędu celnego. Natomiast Straż Graniczna, Policja, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Żandarmeria Wojskowa oraz Centralne Biuro Antykorupcyjne stanową niefinansowe organy  tego postępowania. Zobowiązanie do ujawnienia „istotnych okoliczności” czynu zabronionego polega na najszerszym przedstawieniu wszystkich znanych sprawcy elementów związanych z popełnionym czynem, w szczególności do ujawnienia osób współdziałających. Pominięcie jednej z nich skutkować może nieskutecznością złożonego zawiadomienia.

Czynny żal może zostać zastosowany wyłącznie w przypadku terminowego uiszczenia całości wymagalnej należności publicznoprawnej uszczuploną popełnionym czynem. Jeżeli w wyniku czynu zabronionego nie doszło do uszczuplenia wskazanej należności, a czyn dotyczy przedmiotów, które podlegają przepadkowi, sprawca zobowiązany jest do ich złożenia. W sytuacji, gdy jest to niemożliwe jest on zobowiązany do uiszczenia ich równowartości pieniężnej. Jeżeli czyn zabroniony został popełniony przez kilka osób, za uiszczenie wskazanej należności odpowiadają oni solidarnie. Zobowiązanie do uiszczenia równowartości pieniężnej nie dotyczy przedmiotów których wytwarzanie, posiadanie, obrót, przechowywanie, przewóz, przenoszenie lub przesyłanie jest zabronione, sprawca zobowiązany jest te przedmioty złożyć. W stosunku do nich ustawodawca przewiduje wyłącznie obowiązek ich złożenia in naturae.

W przypadku złożenia zawiadomienia o popełnieniu czynu zabronionego organ zakreśli termin, do którego zobowiązany będzie zobligowany uiścić całą uszczuploną popełnionym czynem należność publicznoprawną (w przypadku, gdy wpłaty takiej wcześniej nie dokonano). Decyzja organu uwzględniać ma sytuację majątkową sprawcy, wysokość uszczuplonej należności publicznoprawnej, równowartość pieniężną przepadku przedmiotów lub równowartości pieniężnej przedmiotów bądź korzyści podlegającej przepadkowi. Określone przez organ warunki zapłaty powinny być określone w taki sposób, aby wykonanie tego obowiązku przez sprawcę było realne np. poprzez rozłożenie go na raty. Wskazać należy również, że to na organie spoczywa obowiązek pouczenia o ciążących na zobowiązanym obowiązkach poprzez wskazanie organu na rzecz którego powinien on świadczyć oraz właściwego do tego świadczenia miejsca. Przekroczenie wskazanego przez organ terminu spowoduje pozbawienie sprawcy możliwości skorzystania z tej instytucji.

Czynnemu żalowi może poddać się co do zasady sprawca wszystkich przestępstw, jak i wykroczeń skarbowych. Jedyne wyłączenie podmiotowe wskazane w art. 16 § 6 k.k.s. dotyczy sprawców, którzy organizują, kierują, czy też swoim zachowaniem inicjują popełnienie czynu zabronionego. Wyłączeni od możliwości złożenia czynnego żalu są sprawcy kierujący wykonaniem czynu zabronionego przez inną osobę, organizatorzy i kierujący grupą albo związkiem przestępczym mającym na celu popełnienie przestępstwa skarbowego oraz prowokatorzy.

Szczególną postać czynnego żalu stanowi przepis art. 16a k.k.s. Dotyczy on czynów polegających na uszczuplaniu należności publicznoprawnych objętych obowiązkiem składania deklaracji podatkowych. Wskazana instytucja dotyczy kilku typów czynów zabronionych tj.  oszustwa podatkowego, bezpodstawnego zwrotu podatku, niewpłacenia pobranego podatku, czy też naruszenia procedury podatkowej. Regulacja ta przewiduje, że nie podlega karze za przestępstwo lub wykroczenie skarbowe, kto złoży skuteczną korektę deklaracji podatkowej i w całości uiści (niezwłocznie lub w terminie wyznaczonym przez organ) należność publicznoprawną uszczuploną lub narażoną na uszczuplenie. Składane korekty deklaracji dotyczyć będą przypadków nieuzasadnionego wykazania niedopłaty lub zawyżonego zwrotu należności podatkowej. Jak wskazano 16a k.k.s. nie przewiduje konieczności spełnienia tak szczegółowych przesłanek, jakie przewidziane zostały dla ogólnej postaci czynnego żalu z art. 16 k.k.s. Aby skorzystać z tej szczególnej formy degresji karania wystarczające jest spełnienie dwóch przesłanek tj. złożenie prawnie skutecznej korekty deklaracji podatkowej oraz uiszczenia uszczuplonej lub narażonej na uszczuplenie należności publicznoprawnej. Przepis ten dotyczy wyłącznie czynów zabronionych popełnionych umyślnie, a zatem korekty danych podanych wcześniej umyślnie nierzetelnie. Korekta deklaracji podatkowej następuje poprzez złożenie deklaracji korygującej, jednakże uprawnienie to zostaje zawieszone na czas trwania postępowania podatkowego lub kontroli podatkowej. Złożenie korekty deklaracji podatkowej w tym czasie będzie bezskuteczne. Uprawnienie do złożenia korekty deklaracji podatkowej aktualizuje się po ich zakończeniu w zakresie nieobjętym decyzją określającą wysokość zobowiązania podatkowego. Należy jeszcze raz wyraźnie zaznaczyć, że art. 16a k.k.s. ma zastosowanie wyłącznie do przypadków umyślnego podania w deklaracji nieprawdziwych danych. W przypadku błędnego wypełnienia deklaracji podatkowej, czy też omyłkowego podania nieodpowiednich danych zastosowanie znajdzie art. 10 § 1 k.k.s., który w konsekwencji uchylać będzie jego przestępność.

Zostaw komentarz

Twój adres e-mail nie będzie widoczny.